Verantwoordelijkheid

In de Nederlandse politiek en maatschappij vindt er sinds een aantal jaren een verschuiving plaats van een traditionele zorgstaat naar een participatiesamenleving. De overheid verwacht dat burgers meer eigen verantwoordelijkheid nemen. Maar wat is dat eigenlijk, verantwoordelijkheid?

Het woord verantwoordelijkheid komt van het Latijnse woord respondere, dat te maken heeft met antwoorden en reageren. Re betekent terug en spondere betekent beloven of toezeggen (wat trouwens dezelfde wortel heeft als het woord sponsor). Letterlijk betekent verantwoordelijkheid dus een beloofd antwoord of een beloofde reactie. Heeft verantwoordelijkheid dus te maken met antwoord geven, met reageren? Is er een vraag voor nodig? En hoe zit het met beloven? Kun je verantwoordelijkheid beloven? Is er vertrouwen voor nodig?

Het woord werd vroeger voornamelijk gebruikt om aan te geven dat je wettelijk verplicht was om verantwoording af te leggen voor een fout of een misstap die je had gemaakt. Moet je dus eerst een fout maken om verantwoordelijkheid te kunnen nemen? Heeft verantwoordelijkheid te maken met iets recht zetten? Met rechtvaardigheid? Of eerder met aansprakelijkheid? Ben je verantwoordelijkheid verschuldigd? Kun je het op je nemen? Kun je het ook afwijzen?

Tot slot vereist verantwoordelijkheid doorgaans dat de handelende persoon de vrijheid had om anders te handelen. In het Nederlandse strafrecht vervalt bijvoorbeeld iemands juridische verantwoordelijkheid wanneer er sprake is van ontoerekeningsvatbaarheid. Heeft verantwoordelijkheid dus in de eerste plaats te maken met je gedrag, met wat je doet? En dient dat gedrag toerekenbaar te zijn? Is er voor verantwoordelijkheid vrijheid nodig? Of heeft het toch meer met plicht te maken? En kun je alleen voor jezelf verantwoordelijk zijn? Of ook voor de ander? Of voor de gemeenschap? Of zelfs voor de planeet?

Kortom, wat verstaan wij daaronder, verantwoordelijkheid?

Foto: Sokrates, gebeeldhouwd door W. V. Casey in 1950 en gefotografeerd door lentina_x, onder licentie CC BY-NC-SA 2.0