(Jezelf) leren kennen

April is al 25 jaar de Maand van de Filosofie. Dit jaar is het thema: Ken onszelve. Dat is natuurlijk een verwijzing naar de beroemde inscriptie bij het orakel van Delphi: gnōthi seauton (γνῶθι σεαυτόν), de klassieke opdracht: leer jezelf kennen. Maar wat is dat eigenlijk, jezelf leren kennen?

De oplettende lezer merkt op dat we het thema iets anders formuleren dan hoe de Maand van de Filosofie het formuleert. Het verschil tussen ‘ken onszelve’ en ‘jezelf leren kennen’ lijkt misschien niet zo groot, maar er zit een fundamenteel andere kijk op de betekenis van woorden achter.

Woordenboeken, wetenschappelijke theorieën en het woord van God wekken de indruk dat woorden algemene, vaste en misschien zelfs wel absolute betekenissen hebben. Voor ons is het helemaal niet vreemd om een woord in theorie te definiëren. Maar voor Sokrates gaat het helemaal niet om theorie, maar om concrete situaties in de praktijk. Woorden definieert hij samen met zijn gesprekspartner aan de hand van een concreet voorbeeld van gedrag. Woorden hebben dus alleen maar tijdelijke, betrekkelijke en specifieke betekenissen in het moment, in het nu, in kairos, zoals de Grieken dat noemen. Buiten dit concrete moment hebben woorden geen betekenis.

We gaan proberen om met deze Griekse bril het thema ‘jezelf leren kennen’ te onderzoeken. Om ons daarbij te helpen gaan we het hebben over leren kennen. Dat nodigt uit om ‘kennen’ in het moment te onderzoeken, zoals voor de Grieken vanzelfsprekend was. Ook zetten we ‘jezelf’ tussen haakjes om de nadruk te leggen op ‘leren kennen’ en niet zozeer op een (mogelijk theoretisch) onderzoek naar het ‘zelf’. Een laatste toevoeging voordat we deze, hopelijk niet al te ingewikkelde, inleiding af zullen sluiten met enkele vragen: Sokrates onderzoekt een thema altijd aan de hand van je eigen ervaring. Omdat je niet kunt ervaren wat iemand anders ervaart, kun je volgens Sokrates niet oordelen over een ander. Je kunt alleen jezelf onderzoeken, en niet onszelf. Uiteraard kan de ander wel helpen door vragen te stellen.

Zoals: Heb je de ander nodig om jezelf te leren kennen? Is leren kennen hetzelfde als begrijpen? Begrijp je jezelf als je jezelf leert kennen? Of kun je jezelf ook leren kennen zonder jezelf te begrijpen? Heeft leren kennen te maken met weten? Of juist met niet weten?
En is verstaan een mooi begrip om in relatie te brengen met leren kennen? Leer je jezelf verstaan als je jezelf leert kennen? Moet je ervoor luisteren? Of kun je jezelf ook leren kennen door te praten? Of gaat leren kennen juist om wat je doet?
En tot slot: Is het eigenlijk wel het goede om jezelf te leren kennen? Waarom is het het goede? Met welke deugd heeft leren kennen te maken?

Kortom, wat verstaan wij daaronder, (jezelf) leren kennen?

Foto: Sokrates, gebeeldhouwd door W. V. Casey in 1950 en gefotografeerd door lentina_x, onder licentie CC BY-NC-SA 2.0